DIŞ KUVVETLER ,AKARSULAR ,AKARSU AŞINDIRMA VE BİRİKTİRME ŞEKİLLE

DIŞ KUVVETLER ,AKARSULAR ,AKARSU AŞINDIRMA VE BİRİKTİRME ŞEKİLLE |  görsel 1

AKARSU AŞINDIRMA BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ...

Akarsular yeryüzünün şekillenmesinde en etkili olan dış kuvvetlerdir. Çünkü, kutup bölgeleri, çöller ve dağların yüksek kısımları dışında kalan yerlerde akarsular etkilidir. Sahip olduğu konum, iklim ve topoğrafya özelliklerinden dolayı Türkiye de akarsuların etkili olduğu ülkeler arasındadır.


Türkiye’deki akarsu sistemi Üçüncü Jeolojik Zaman’ın sonunda, orojenik hareketlerin
bitmesiyle oluşmaya başlamıştır. Daha sonraki epirojenik hareketler sonucu meydana gelen yükselmeye bağlı olarak akarsular, vadilerine iyice gömülmüşlerdir. iç kuvvetlerin hazırlamış olduğu ana yer şekilleri akarsular tarafından işlenmekte ve değiştirilmektedir. Böylece akarsu sistemi de gelişerek bugünkü şeklini almıştır. Yeryüzünün ve  Türkiye’nin şekillenmesini sağlayan akarsular şekillerini iki yolla oluştururlar.

AŞINDIRMANIN OLUŞUM ŞEKİLLERİ
Akarsuyun, içerisinden geçtiği yatağı kazması ve kopardığı parçacıkları taşıması olayına aşındırma denir. Akarsular kimyasal ve fiziksel (mekanik) yollarla aşındırma yaparlar.

1. Kimyasal aşındırma:
Sıcaklığın yüksek olduğu zamanlarda veya sürekli sıcak bölgelerde, akarsuların geçtikleri yeri eritmesiyle yaptığı aşındırmadır.
 2. Fiziksel (Mekanik) aşındırma: Akarsular, eğime bağlı olarak kazandıkları güçle, yatağındaki kayaları parçalayarak aşındırır. Akarsular genelde fiziksel yolla aşındırma yaparlar.
Akarsuların fiziksel aşındırması üç şekilde olur.
a. Derine aşındırma: Akarsuların yatağını düşey doğrultuda ışındırarak, deniz seviyesine indirmeye çalışmasıdır.


b. Yana aşındırma:
Akarsuların içlerindeki materyallerle birlikte, eğimin azaldığı yerde salınımlar yaparak, yanlara çarpması sonucu meydana gelen aşındırmadır.


c. Geriye aşındırma:
Akarsularda su miktarı en çok ağız kısmında olur. Çünkü, bu kısımda akarsu bütün kollarından aldığı suyu taşır. Bu kesimdeki su fazlalığı nedeniyle, akarsular yataklarını, denize döküldükleri yerden başlayarak geriye doğru aşındırmaya başlarlar. Böylece aşınan nokta, kaynağa doğru kayar ve zamanla akarsu üzerindeki şelaleler ortadan kalkar. Buna geriye doğru aşındırma denir.
Geriye doğru aşındırma ile akarsular, çevredeki küçük akarsuları kollarıyla birlikte kendisine bağlar. Buna akarsu kapması veya kapma denir

DENGE PROFİLİ:
Akarsular vadilerini kazıp derinleştirdikçe, yataklarının eğimi gittikçe azalır. Bu yüzden zamanla akış yavaşlar, aşındırma eski hızını kaybeder ve en sonunda hemen hemen sona erer. Akarsu yatağında artık, başlangıçtaki pürüzler, şelaleler ortadan kaldırılmış olur. Bu duruma erişen bir akarsuyun, ağzından kaynağına doğru uzanan profili iç bükey bir eğri halindedir.

 

Denge Profiline Ulaşmışsa
1.      Yatak eğimi azalmıştır
2.      Akış hızı azalmıştır
3.      Aşındırma gücü azalmıştır.
4.      Su potansiyeli azalmıştır.
5.      Enerji üretimi için elverişsizdirler.
6.      Üzerinde ulaşım ve taşımacılık yapılabilir

Denge Profiline Ulaşmamışsa:
1.      Yatak eğimi fazladır
2.      Akış hızı fazladır
3.      Aşındırma gücü fazladır
4.      Su potansiyeli fazladır
5.      Baraj yapımına uygundur
6.      Üzerinde ulaşım yapılamaz             

AKARSU AŞINIM ŞEKİLLERİ
1. Vadiler


a. Boğaz Vadi (Yarma Vadi): Yüksek dağ sıralarını enine yarıp geçen akarsular bu tür vadiler oluştururlar. Vadilerin yamaçları oldukça diktir ve vadi dardır.

Türkiye'de, Kızılırmak, Yeşilırmak, Fırat, Sakarya, Seyhan ve Göksu nehirleri ile Zap suyu böyle vadilerden akarlar.
b. Kanyon Vadi: Yamaçlardaki farklı aşınma sonucu, basamaklı bir biçimde oluşan vadi tipidir. Yamaçlar oldukça dik ve derindir. Genellikle kolay aşınabilen kalın kalker tabakaları içerisinde oluşur.
 
Kanyon vadiler, Türkiye’de pek yaygın değildir. Akdeniz Bölgesi’ndeki Göksu vadisinde kanyonlar görülür.
c. Çentik (Kertik) Vadi: Akarsu yatağında aşındırma derine doğru sürüyorsa “V” şekilli vadiler oluşur. Bu tür vadilere çentik vadi adı verilir.
 
Çentik vadiler ülkemizde en yaygın olan vadi tipleridir. Dağlık alanlarda bu tür vadilere sıkça rastlanır.
d. Yatık yamaçlı vadi: Farklı aşınma sonucunda farklı yükseklikteki yamaçlara sahip olan vadi tipidir. Akarsu yatağının eğiminin azaldığı yerlerde görülür.
e. Tabanlı vadi: Akarsu aşındırmasının ileri safhalarında oluşan vadi şeklidir. Vadi tabanı ova özelliği kazanır.
 
Vadi yamaçları iyice yatıklaşır ve belirginliğini kaybeder.Türkiye’de özellikle Batı Anadolu’da bu tür vadiler yaygındır.

2. Menderesler
Akarsular, eğimlerinin azaldığı yerlerde kıvrılarak akarlar. Hem aşındırma, hem de biriktirme sonucunda, bu kıvrımlar daha da genişleyerek menderesleri oluştururlar.

Hem aşındırma hem biriktirme şeklidir.
Mendereslerde yana aşındırma fazla olduğu için sık sık yatak değiştirirler. Ülkemizde, ovaların tabanlarında ve olgun vadilerdeki akarsular menderesler çizerek akarlar.
Menderesler oluşturan bir akarsuyun;
1.      Yatak eğimi azalmıştır.   
2.      Akarsu hızı azalmıştır.
3.      Uzunluğu artmıştır.                  
4.      Aşındırma gücü azalmıştır.
5.      Biriktirme faaliyetleri yaygındır.
3. Kırgıbayır (Badlands)
Şiddetli yağmurların oluşturduğu selinti suları, bitki örtüsünün bulunmadığı ve kolay aşınabilen arazileri aşındırır.Bunun sonucunda, arazi yüzeyi girintili çıkıntılı bir görüntü alır.

Bu tür arazilere kırgıbayır adı verilir.Kırgıbayır, özellikle sağanak yağışların görüldüğü, yarıkurak bölgelerde daha sık meydana gelir. Türkiye’de, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygındır.

4. Çağlayan ve Çavlanlar (Şelaleler-Dev Kazanı)
Akarsu yataklarında, bazen bazı tabakalar aşınmaya karşı farklı direnç gösterirler. Bunun sonucunda da basamaklar oluşur. İşte, akarsuların bu basamaklardan akan kısımlarına çağlayan adı verilmektedir. Eğer basamaklar yüksekçe ve düşen su miktarı fazla ise, böyle kısımlar da çavlan veya şelale olarak isimlendirilir.
 
Ülkemizdeki en tanınmışları, Manavgat Çağlayanı ile Düden, Muradiye ve Gürlevik şelaleleridir.
Çağlayan ve çavlanlarda suların yüksekten düştüğü kısım aşınırsa, derin oyuklar oluşur. Bu oyuklara dev kazanı adı verilir

5. Peribacaları
Volkanik arazilerde, selinti sularının, aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakaları aşındırması sonucunda oluşan şekillerdir.

Oluşumunda volkanik tüflü arazi,sel ve yağmur suları,bitki örtüsünün az olması ve rüzgar etkilidir.Türkiye’de Nevşehir, Ürgüp, Göreme, Avanos çevresinde yaygındır.

6. Peneplen (Yontukdüz)
Akarsuların ve akarsularla birlikte diğer dış kuvvetlerin, yeryüzünü aşındırması sonucunda deniz seviyesinde hafif dalgalı düzlükler oluşur. Bunlara peneplen (yontukdüz) adı verilir.

Ülkemiz yeryüzü şekilleri IV. jeolojik zamanın başlarında toptan yükseldiği için, iç kısımlarda peneplen izlerini görmek mümkündür.

AKARSULARDA BİRİKTİRME  ŞEKİLLERİ
Akarsuların biriktirme yapabilmesi için;
1.      Eğimin azalması ,
2.      Suyun azalması
3.      Akarsu hızının azalması,
4.      Akarsu yükünün artmasıgereklidir.
Bu faktörler bir arada olunca, akarsuyun gücü azalır ve biriktirme başlar.
AKARSU BİRİKİM ŞEKİLLERİ
1. Birikinti Konileri ve Yelpazeleri
Dağ yamaçlarından düzlüğe inen akarsular, taşıdıkları materyalleri eğimin azaldığı yerlerde yarım koni şeklinde biriktirirler. Bunlara birikinti konisi denir.
 
Akarsuların taşıdıkları maddeler ince ise, geniş bir alana yelpaze gibi yayılırlar. Bunlara da birikinti yelpazesi denir. Ülkemizde dağ eteklerinde, bu tip şekillere sıkça rastlanır.
2. Dağ Eteği Ovaları
Dağ eteğinde, eğimin azaldığı yerlerde meydana gelen birikinti konileri ve yelpazelerinin zamanla yanlara doğru büyüyerek birleşmeleri sonucu oluşan ovalardır.

Bursa ovası, Uludağ’ın eteğinde oluşmuş bir dağ eteği ovasıdır.
3.Dağ İçi Ovaları
Dağ içlerinde, eğimin azaldığı yerlerde, akarsuyun taşıdığı malzemeleri biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir. Engebeli ülkelerde daha fazla oluşur. Malatya, Muş, Elazığ ovaları bu şekilde oluşmuşlardır.
4.Taban Seviyesi Ovaları
Akarsuların denize yaklaştıkları yerlerde taşıma gücü azdır. Böyle yerlerde akarsular, taşıdıkları malzemeleri biriktirirler ve ova yüzeyini alüvyal dolgu alanı haline getirirler.

Böyle oluşan düzlüklere taban seviyesi ovası veya alüvyal taşkın ovası denir.
5.Delta Ovaları
Akarsuların taşıdıkları malzemeleri, deniz içerisinde biriktirmesi sonucu, üçgene benzeyen düzlükler meydana gelir. Bunlara delta ovası adı verilir.

Delta ovalarının oluşabilmesi için,
1.      Akıntıların olmaması,
2.      Akarsu yükünün fazla olması
3.      Gel - git genliğinin az olması ,
4.      Kıyının sığ olması gerekir
Türkiye’de birçok delta ovası vardır. Başlıcaları Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovalarıdır.

6. Taraçalar (Sekiler)
Aüvyal tabanlı vadi üzerindeki akarsuların, yeniden canlanarak, yatağını kazması sonucunda oluşan yüksekte kalmış eski vadi tabanlarıdır.

Türkiye’de, çeşitli zamanlarda epirojenik hareketler görüldüğü için, vadiler boyunca taraçalar görülür.

7. Kum Adacıkları
Akarsu eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde, taşınan alüvyonlar ve kumlar küçük adacıklar şeklinde biriktirilir.

Bunlara kum adacıkları denir.

                                                        

 

 


Kaynak : geograpy.blogcu.com


487

Popüler Yazılar

uzun mesajlar
Sevgiliye Uzun Mesajlar
21/10/2014
kardeşlik sözleri
Kardeşlik Sözleri
02/02/2015
kapak sözler
Laf Koyan Kapak Sözler
20/10/2014
iyi geceler sözleri
İyi Geceler Mesajları
06/11/2014

Son Yazılar

ayrılık sözleri Ayrılık Sözleri

yeni 24 Ağustos 2015, 15:00

Aşka Dair Güzel Sözler Aşka Dair Güzel Sözler

yeni 21 Ağustos 2015, 17:33

aşk sözleri Aşk Sözleri

yeni 20 Ağustos 2015, 17:51

Komik Sözler Komik Sözler

yeni 19 Ağustos 2015, 15:37

Arkadaşlık Sözleri Arkadaşlık Sözleri

yeni 18 Ağustos 2015, 15:30

aşk sözleri kısa Aşk Sözleri Kısa

yeni 17 Ağustos 2015, 15:17

Çay İle İlgili Sözler Çay İle İlgili Sözler

yeni 17 Ağustos 2015, 14:28

güzel aşk sözleri En Güzel Aşk Sözleri

14 Ağustos 2015, 10:58

yeni aşk sözleri Yeni Aşk Sözleri

12 Ağustos 2015, 10:42

özlem sözleri Özlem Sözleri

10 Ağustos 2015, 15:01

sevgi sözleri Sevgi Sözleri

07 Ağustos 2015, 11:50

aşk sözleri En Güzel Aşk Sözleri

05 Ağustos 2015, 10:33

aşk sözleri Aşk Sözleri

03 Ağustos 2015, 10:50

komik fıkralar En Komik Fıkralar

31 Temmuz 2015, 15:20

sevgiliye kısa aşk mesajları Sevgiliye Kısa Aşk Mesajları

30 Temmuz 2015, 13:36

eski sevgliye sözler Eski Sevgiliye Sözler

27 Temmuz 2015, 16:49

kıskançlık sözleri Sevgiliye Kıskançlık Sözleri

23 Temmuz 2015, 14:21

aşk sözleri Sevgiliye AŞK Sözleri

21 Temmuz 2015, 13:38

kızlar için güzel sözler Kızlar İçin Güzel Sözler

20 Temmuz 2015, 13:56

ayrılık Sevgiliye Ayrılık Sözleri

16 Temmuz 2015, 09:49

komik Esprili Komik Sözler

13 Temmuz 2015, 10:35

aşk ile ilgili Aşk İle İlgili Sözler

09 Temmuz 2015, 10:03

anlamlı sözler Anlamlı Güzel Sözler Kısa

02 Temmuz 2015, 15:43

sevgiliye etkileyici sözler Sevgiliye Etkileyici Sözler

29 Haziran 2015, 13:33

hayata dair sözler Hayata Dair Anlamlı Sözleri

23 Haziran 2015, 13:13

aşk acısı sözleri Aşk Acısı Sözleri

19 Haziran 2015, 14:54

anlamlı ve romantik sözler Anlamlı ve Romantik Aşk Sözleri

17 Haziran 2015, 13:21

sitem dolu sözler Sevgiliye Sitem Dolu Sözler

16 Haziran 2015, 13:56

aşk dolu sözler Sevgi Dolu Aşk Sözleri

11 Haziran 2015, 20:50

anlamlı ayrılık sözleri Anlamlı Ayrılık Sözleri

06 Haziran 2015, 22:03

çıkma teklifi sözleri Romantik Çıkma Teklifi Sözleri

13 Mayıs 2015, 00:11

romantik aşk sözleri Romantik Ask Sözleri

06 Mayıs 2015, 16:34

aşk sözleri kısa Sevgiliye Kisa Ask Mesajlari

Ocak 2015, 21:24

iltifat Sevgiliye Iltifat Sozleri

18 Aralık 2014, 21:08

kapak Laf Koyan Kapak Sözler

28 Şubat 2013, 16:57

--- > TÜM YAZILARI GÖR < ---